معرفی گروهها، فرقه ها و احزاب معاصر – استشراق

استشراق( خاورشناسی)

ORIENTALISM

تعریف:

استشراق یک موج فکرى است که متصدی تحقیقات مختلف از شرق اسلامی میباشد، تحقیقاتی که مشتمل بر: تمدن، ادیان، آداب، لغات، و فرهنگ آن میشود، این گروه در ایجاد تصورات و پندارهای غرب دربارۀ عالم إسلامی سهم گرفته از پشتوانۀ فکری آن در مقابلۀ تمدنها در میان آن دو استفاده نموده است.

تأسیس و افراد مشهور:

۱- اوائل تأسیس:

– تعیین شروع استشراق خیلی مشکل است زیرا بعضی از تاریخ نویسان ابتدای آن را به زمان دولت اسلامی در اندلس بر میگردانند، در حالیکه بعضی دیگر آن را به دوران صلیبیان میرسانند.

– لیکن استشراق لاهوتی وقتی به شکل رسمی شروع شد که انجمن کلیسایى وینسال ۱۳۱۲م دستوری مبنی بر ایجاد مراکز زبان عربی در چندین دانشگاه اروپایى صادر نمود.

– مفهوم استشراق در اروپا فقط در اواخر قرن هجدهم میلادی آشکار گشت اولین بار در سال ۱۷۷۹م در انگلیس آشکار شد و در فرانسه سال ۱۷۹۹م ظاهر گشت و در قاموس اکادیمی فرانسه در سال ۱۸۳۸م این کلمه درج گردید.

– جربردی اورلیاک (۹۳۸- ۱۰۰۳م)Jerbert de oraliac که از جملۀ رهبـانان بندکتیه بود به اندلس رفت و نزد استادان آنجا درس خواند و بعد از بازگشتش (۹۹۹- ۱۰۰۲م) به عنوان حبر اعظم «عالم بزرگ» بنام سلفتر دوم تعیین گردید، بنابرین وی اولین پاپ فرانسوی به شمار میرود.

– در سال ۱۱۳۰م رئیس اسقفهای طلیطله به ترجمۀ بعضی کتابهای علمی عربی اقدام نمود.

– جیراردی کریمون (۱۱۱۴- ۱۱۸۷م) Gerard de Gremona ایتالیایى به طلیطله رفت وآنجا دست کم ۸۷ کتاب را درفلسفه، طب، فلک، ورمل اندازی ترجمه کرد.

– بطرس المکرم (۱۰۹۴- ۱۱۵۶م) Pierre Le venerable فرانسوی از جملۀ رهبانان بندکتیه و رئیس دیر کلونی بود وی به تشکیل گروهی از مترجمین اقدام نمود، البته بخاطر حصول شناخت از اسلام، وی خودش ناظر و مراقب بر اولین ترجمۀ معانی قرآن کریم بود که سال ۱۱۴۳م به لغت لاتینی توسط روبرت اوف کیتون Robert of Ketton انگلیسی صورت گرفت.

– یوحنا اشبیلی یهودی بود بعد نصرانی شد وی در اواسط قرن دوازدهم ظهور نمود و به علم نجوم توجه کرد، وی به همکاری ادلر اوف باث چهار کتاب أبومعشربلخی (۱۱۳۳م) را به عربی برگرداند.

– روجر بیکون (۱۲۱۴- ۱۲۹۴م) Roger Bacon. انگلیس، علوم خود را در اکسفورد و پاریس فرا گرفت، و دکتری خود را در رشته لاهوت اخذ نمود، کتاب مرآة الکیمیاء را از عربی ترجمه کرد، (نورمبرج ۱۵۲۱م).

۲- مستشرقین منصف:

– هادریان ریلاند (ت۱۷۱۸م) Hardrian Roland: وی استاذ لغات شرق در دانشگاه اوترشت در هلند بود، کتابی دارد بنام «الديانة المحمدية» در دو جزء، به لغت لاتینی، لیکن کلیسا کتاب وی را در اروپا در جملۀ کتابهائی قرار داد که استفاده از آنها ممنوع است.

– یوهان.ج. رایسکه (۱۷۱۶- ۱۷۷۴م) j. J. Reiske: وی اولین مستشرق آلمانی قابل ذکر است، بخاطر موقف ایجابی و مثبتش به اسلام متهم به کفر و زندقه شد، زندگی خشن و سختی سپری نمود و به مرض سل مرد، به کوشش وی مرکز خوبی برای تدریس و تحقیق لغت عربی در آلمان ایجاد شد.

– سلفستر دی ساسی (۱۸۳۸م) SiIstre de sacy: وی توجه جدی به ادب و نحو نمود، و ازغور و بررسی در علوم اسلامی کناره گرفت، و به کوشش وی پاریس مرکز تدریس علوم عربی گردید، وی از جملۀ کسانی بود که رفاعۀ طهطاوی با ایشان ملاقات و دیدار نموده بود.

– توماس ارنولد انگلیس (۱۸۶۴- ۱۹۳۰م): وی کتابی دارد بنام «الدعوة إلى الإسلام» که به ترکی، اردو، و عربی ترجمه شده است.

– گوستاف لوبون: وی مستشرق فیلسوف مادیگرا بود به هیچ دین ایمان نداشت، انصاف وی و توصیفش از تمدن اسلامی، در مباحث و کتبش باعث شده که غربیها به آن توجهی نکنند و از وی ستایشی ننمایند.

– زیـجرید هونکه: نوشـتههای وی نیز منصفانه است، و در کتاب مشهور خود «شمس العرب تسطع على الغرب» تأثیر تمدن عربی بر غرب را ابراز نموده است.

– و از جملۀ منصفین: جاک بیرک، انا ماری شمل، کار لایل، رینیه جینو، دکتور جرینیه و جوته آلمانیاند.

۳- مستشرقین متعصب:

– گولد زیهر (Goldizher 1850-1920م): وی یهودی بود از مجارستان، از جملۀ کتابهایش «تاريخ مذاهب التفسير الإسلامي» است، وی رئیس علوم اسلامی در همه اروپا گردید.

– جون ماینارد J Maynard. امریکایى: خیلی متعصب بود، و از جملۀ نویسندگان مجلۀ «الدراسات الإسلامية» است.

– س. م. زویمر S. M. Zweimer: وی مستشرق و از جملۀ مبشرین بود، و همچنین مؤسس مجلۀ امریکایى «العالم الإسلامي» بود، کتابی بنام «الإسلام تحد لعقيدة» دارد که سال ۱۹۰۸م طبع گردید، و کتابی هم بنام «الإسلام» دارد که آن عبارت از مجموعۀ مقالاتی است که به مجلس دوم تبشیری لکهنؤ هند، سال ۱۹۱۱م تقدیم کرده شد.

– گ. فون. گرونباوم G. Von Grunbaum. آلمانی یهودی: در دانشگاههای امریکا درس خوانده، کتابی دارد بنام «الأعياد المحمدية ۱۹۵۱م» و کتابی هم بنام «دراسات في تاريخ الثقافة الإسلامية ۱۹۵۴م».

– ا. ج. وینسینک A. J. Wensink دشمن اسلام، وی کتابی دارد بنام «عقيدة الإسلام ۱۹۳۲م».

– کینیث گراج K. Gragg امریکایى متعصب، کتابی دارد بنام «دعوة ومئذنة ۱۹۵۶م».

– لوی ماسینیون L. Mssignon. فرانسوی مبشر، وی بحیث مشاور در وزارت مستعمرات فرانسه برای امور شمال آفریقا ایفاء وظیفه مینمود، کتاب «الحلاج الصوفي الشهيد في الإسلام» که سال ۱۹۲۲م از چاپ برآمد، از نوشتۀ وی است.

– د. ب. ماکدونالد D. B. Macdonald. امریکایى متعصب تبشیری، و کتابی دارد بنام «تطور علم الكلام والفقه والنظرية الدستورية» که سال ۱۹۳۰م چاپ گردید، و کتابی هم بنام «الموقف الديني والحياة في الإسلام» که سال ۱۹۰۸م به چاپ رسید.

– مایلز گرین M. Green. سردبیر مجلۀ شرق اوسط.

– د. س. مرگلیوث Margoliouth. D. S. انگلیس (ت ۱۹۴۰م): خیلی متعصب بود، طه حسین و أحمد امین در مکتب وی درس خواندهاند، وی کتابی دارد بنام «التطورات المبكرة في الإسلام» چاپ سال ۱۹۱۳م، و کتابی بنام «محمد ومطلع الإسلام» چاپ سال ۱۹۰۵م، و کتابی هم بنام «الجامعة الإسلامية» که سال ۱۹۱۲م به چاپ رسید.

– ۱.ج. اربری A. J. Arberry. انگلیسی متعصب، دشمن اسلام، از جمله کتابهایش «الإسلام اليوم» چاپ ۱۹۴۳م، و «التصوف» چاپ ۱۹۵۰م.

– بارون کارادی فو Baron Carra de voux فرانسوی متعصب، از بزرگترین نویسندگان دائرة المعارف الإسلامیه بود.

– هـ. ا. ر. گیـب H. A. R. Gibb. انگلیـس (۱۸۹۵- ۱۹۶۵م)، ازجـملۀ کتابهایش: «المذاهب المحمدي ۱۹۴۷م» و «الإتجاهات الحديثة في الإسلام ۱۹۴۷م» است.

– ر. ا. نیکولسون.R. A. Nickolson انگلیسی، وی از اینکه اسلام دین روحی باشد منکر است، و اسلام را به مادی گرایى و عاری بودن از اخلاق عالیه انسانی توصیف میکند، کتاب «متصوفوا الإسلام ۱۹۱۰م» و «التاريخ الأدبي للعرب – ۱۹۳۰م» از تالیفات وی است.

– هنری لامنس یسوعی H. Lammans (1872- 1937م)، فرانسوی متعصب بود، کتابی دارد بنام «الإسلام» و کتابی بنام «الطائف»، و نیز از نویسندگان دائرة المعارف الإسلامیه میباشد.

– جوزف شاخت J. Schacht. آلمانی، متعصب و ضد اسلام بود، کتاب «أصول الفقه الإسلامي» از وی است.

– بلاشیر: در وزارت خارجۀ فرانسه به عنوان کار شناس در امور عرب و اسلام، کار میکرد.

– الفرد گیوم A. Geom. انگلیسی، وی متعصب و دشمن اسلام بود از جمله کتابهایش: «الإسلام» است.

افکار و معتقدات:

اول: اهداف استشراق:

۱- هدف دینی

– باعث بر ایجاد استشراق همین هدف دینی بوده و در تمام مراحل دور و دراز خود همین هدف را باخود داشته است.

– شبهه اندازی در صحت پیامبری محمد، و ایجاد کردن این پندار که حدیث نبوی از ساخته و بافتۀ خود مسلمانان طی قرون سه گانۀ اول است.

– شبهه اندازی در صحت قرآن کریم و طعن وارد کردن در آن.

– بیارزش جلوه دادن فقه اسلامی، و به وجود آوردن این پندار که آن مأخوذ از فقه رومی است.

– بدگویى لغت عربی و این پندار که لغت عربی قادر نیست قافلۀ پیشرفت را همراهی کند.

– ایجاد این گمان که اسلام از منابع یهودی و نصرانی أخذ شده.

– تبشیر و نصرانی سازی مسلمانان.

– پیش کردن أحادیث ضعیف و موضوع برای تقویت افکار و معتقدات شان.

۲- هدف تجارتی:

– مؤسسات وشرکتهای بزرگ و همچنان پادشاهان، بخاطر شناخت و معرفت کشورهای اسلامی، وجمع آوری معلومات از آنها، به پژوهشگران مالهای هنگفتی میدادند، این روش در دوران قبل از استعمار غرب بر جهان اسلام، در قرنهای نوزدهم و بیستم خیلی شایع بود.

۳- هدف سیاسی:

– ضعیف ساختن روح برادری میان مسلمانان، و تفرقه اندازی، تا که سلطۀ شان بر مسلمانان مستحکم گردد.

– توجه به لهجههای عامیانه، و بحث از عادتهای رواج یافته.

– مؤظفین خویش را در مستعمرات متوجه آموزش لغات و بحث از آداب و دین همان مناطق میکردند، تا بدانند که چگونه بر آن مناطق حکمفرایى نمایند، و چه سیاستی را در پیش گیرند.

۴- هدف علمی خالص:

– بعضی از مستشرقین فقط بخاطری به بحث و تحقیق پرداختهاند که حق و حقیقت را بشناسند، تعدادی از این افراد به حقانیت اسلام پی برده و در آن داخل گردیدهاند، که از جملۀ آناناند:

* توماس ارنولد که در کتاب خود «الدعوة إلى الإسلام» خیلی با مسلمانان منصفانه رفتار نموده است.

* مستشرق فرانسوی (دینیه)، مسلمان شد و در الجزایر زندگی اختیار نمود، وی کتابی دارد بنام «أشعة خاصة بنور الإسلام»، در فرانسه وفات نمود و در الجزایر دفن گردید.

دوم: مؤلفات بزرگ شان:

• تاریخ الأدب العربي: کارل برو کلمان (ت۱۹۵۶م).
• دائرة المعارف الإسلامية: چاپ اولش در مدت ۱۹۱۳- ۱۹۳۸م به زبانهای: انگلیسی، فرانسوی و آلمانی به نشر رسید، و چاپ جدید آن به تاریخ ۱۹۴۵- ۱۹۷۷م تنها به زبانهای فرانسوی و انگلیسی به نشر رسید.
• المعـجم المفهرس لألفاظ الحدیث الشریف: این کتـاب مشتمل بر احادیث صحاح سته [بخاری، مسلم، أبو داود، نسایى، ترمذی، ابن ماجه]، مسند دارمی، موطا إمام مالک، و مسند إمام أحمد بن حنبل میباشد، و دارای هفت مجلد بزرگ است، چاپ و نشر آن از سال ۱۹۳۶م به بعد شروع شد.

۴- آنچه مستشرقین در علوم شرق، در مدت یک و نیم قرن (از اوائل قرن نوزدهم تا نیمه قرن بیستم) نوشتهاند بالغ بر شصت هزار کتاب میگردد.

سوم: مراکز و جمعیات:

– اولین مرکز بین المللی برای مستشرقین سال ۱۸۷۳م در پاریس دایر گردید.

– بعد از آن مراکز دائم گشوده میشد و فعلا بالاتر از سی مرکز بین المللی برای مستشرقین دایر گردیده است، اینها علاوه بر مجالس و دیدارهای زیادى است که منحصر به هر اقلیم و هر دولت است، مثل مجلس مستشرقین آلمان که در شهر درسدن آلمانیا سال ۱۸۴۹م برگذار گردید، و پی در پی اینطور مجالس به استمرار تا حال دایر می گردد.

– در این مجالس و مراکز صدها عالم از علماء مستشرقین حاضر میشوند، به طور مثال: در مجلس اکسفورد (۹۰۰) دانشمند، از ۲۵ دولت، ۸۰ دانشگاه، و ۶۹جمعیت علمی، حاضر شده بود.

– چندین جمعیت استشراقی دیگر هم وجود دارد، مثل جمعیت آسیایی در پاریس، که سال ۱۸۲۲م تأسیس شد، و جمعیت ملکیه آسیایی در بریطانیا و ایرلند، که سال ۱۸۲۳م تأسیس شد، و جمعیت شرقی امریکایى، تأسیس سال ۱۸۴۲م، و جمعیت شرقی آلمانی، تأسیس سال ۱۸۴۵م.

چهارم: مجلههای استشراق:

– برای مستشرقین در این ایام خیلی زیاد مجله و روزنامه وجود دارد که تعدادش از سیصد مجله متنوع به زبانهای مختلف، تجاوز میکند، و از آن جمله به طور مثال اینها را ذکر میکنیم:

* مجلة العالم الإسلامی The Muslim World، این مجله را صمویل زویمر (وفات ۱۹۵۲م) در بریتانیا، سال ۱۹۱۱م ایجاد نمود، و همین زویمر رئیس مبشرین در خاورمیانه بود.

* مجله عالم الإسلام Mir Islama، در پتر زبورگ، سال ۱۹۱۲م انتشار یافت، لیکن دیری دوام نکرد.

* مجله ینایع الشرق، که آن را هامر برجشتال در وین از سال ۱۸۰۹الى سال ۱۸۱۸م نشر مینمود.

* مجله الإسلام سال ۱۸۹۵م در پاریس نشر شد، و در سال ۱۹۰۶ م جـای آن را مجله العالم الإسلامی گرفت، صادر کننده این مجله یک جمعیت علمی فرانسوی بود که در مغرب بودند، بعد این مجله هم به الدراسات الإسلامیه تبدیل یافت.

* در سال ۱۹۱۰م مجله آلمانی الإسلام انتشار یافت.

پنجم: استشراق در خدمت استعمار:

– کارل هنیریش بیکر Karl Heinrich Beeker (وفات ۱۹۳۳م) مؤسس مجله آلمانی الإسلامی، وی در ضمـن تحقـیقاتی که داشـت خدمت اهداف استعماری را در افریقا میکرد.

– بار تولد Barthold (وفات ۱۹۳۰ م) مؤسس مجلۀ روسی عالم الإسلام مباحث و مضامینی را به نشر میرسانید که متضمن منافع سیطرۀ روس بر آسیای میانه باشد.

– سنوک هرجرونجه Snouck Hurgonje G. هالندی (۱۸۵۷- ۱۹۳۶م) تحت اسم عبد الغفار، سال ۱۸۸۴م به مکه آمد، و مدت شش ماه آنجا اقامت نمود، بعدا از آنجا بازگشت و مباحثی در خدمت استعمار بر شرق اسلامی نوشت، وی قبلا در جاوه مدت ۱۷ سال اقامت نموده بود.

– معهد لغات شرق که سال ۱۸۸۵م در پاریس تأسیس شده بود، مقصود اصلی از آن حصول معلوماتی از دول شرقی و شرق دور بود تا زمینه را طوری مساعد سازد که کار استعمار دراین مناطق آسان گردد.

ششم: آراء و افکار خطرناک استشراق:

– جورج سیل Salc. G. در مقدمۀ ترجمهاش برای معانی قرآن کریم اظهار میدارد: قرآن از اختراع و تألیف محمد است، و این مطلبی است که هیچ قابل تردید نیست.

– ریتشارد بل Richard Bell میگوید: محمد قرآن را از مصادر یهودی و نصرانی و از کتب سابقه به قسم خاصی أخذ نموده است.

– دوزی (وفات ۱۸۸۳م) میگوید: قرآن بسیارسلیقۀ ناهنجار دارد، چیز نو و جدید در آن کم است، همچنان میپندارد که: در آن خیلی اطناب و اضافه گویى خسته کننده وجود دارد.

– در نامۀ وزیر مستعمرات بریطانیایى (اومسبی گو)، که برای رئیس جمهور دولت خود، به تاریخ: ۹ ینایر ۱۹۳۸م ارسال نموده بود، آمده است: «تاجایى که ما میدانیم یگانه خطر بزرگ که بر امپراطوری لازم است از آن هراس داشته باشد و در مقابل آن مبارزه نماید همانا وحدت و یکپارچگی مسلمانان است، این تنها متوجه امپراطوری نیست، بلکه فرانسه هم دراین شریک است، لیکن به ما جای خوشی است که خلافت از بین رفت، وامیدوارم که رفتنش بدون بازگشت باشد».

– شلدون آموس میگوید: شریعت نیست مگر قانون رومانی برای امپراطوری شرق، که در آن مطابق اوضاع و احوال سیاسی ممالک عربی تعدیلات صورت گرفته است، وی همچنان میگوید: قانون محمدی همان قانون جستـنیان است در لباس عربی.

– رینان فرانسوی میگوید: فلسفۀ عربی همان فلسفۀ یونانی است که با حروف عربی نوشته شده.

– لویس ما سینیون رهبر حرکتی بود که مرامش نوشتن به لهجههای عامیانه، و به حروف لاتینی بود.

و لیکن باید گفت:

– دراین شک نیست که مستشرقین در اخراج کتابهای زیادی از کتب علمی سابقه، و نشر آنان به قسم محقق، مبوب، و مفهرس، کار بزرگی را انجام دادهاند.

– همچنان شک نیست که بعضی از آنان منهج علمی خاصی را دارا هستندکه در بحث به آنان کمک میکند.

– دراین هم شکی نیست که بعضی از آنان در تحقیق، تمحیص و پیگیری مسائل خیلی شکیبا، و توانا هستند.

– بنابراین بر مسلمان باکی نیست که اشیاء مفید را از کتب ایشان بگیرد، ولی از مواضع تخلیط و تحریف شان آگاه باشد، تا از آن بپرهیزد، یا آن را به دیگران نشاندهی کند، و یا بر آن رد نماید، زیرا حکمت گمشدۀ مسلمان است هرجا بیابدش وی مستحق آن است.

ریشههای فکری و اعتقادی:

– استشراق، زادۀ تصادم میان شرق اسلامی و غرب نصرانی، درایام صلیبیان است، آنهم از طریق سفارتها و رفت و آمدها.

– باعث اساسی همانا جانب لاهوتی نصرانی بود، تا اسلام را توسط مکر، فریب، و بدجلوه دادن، از داخل شکست دهند، لیکن استشراق بعدها و در ایام آخر شروع به خروج از این دائره نموده، خود را به روح علمی نزدیک میسازد.

انتشار و جاهای نفوذ:

– چراگاه پرعلفی که مستشرقین در آن میچرخند همانا سرزمین غرب است، که از جمله آنان: آلمانیها، بریطانیها، فرانسویها، هلندیها و مجارستانیها هستند.و تعدادی از آنان در اسپانیا و ایتالیا نیز ظهور نمودهاند، لیکن ستارۀ استشراق در امریکا خوب طلوع نموده ودر آنجا خیلی مراکز تأسیس کردهاند.

– حکومتها، جمعیتها، شرکتها، مؤسسهها، کلیساها، هیچ یکی از اینها هیچ وقتی از اوقات، در راه تقویت، تأیید و گسترش استشراق بخل نورزیده و از دادن مال و دارائی خودداری نکردهاند، همچنان راه نفوذ آن را در دانشگاهها باز نمودهاند، بحدی که تعداد مستشرقین به هزارها انسان رسیده است.

– حرکت استشراق مسخر در خدمت استعمار و تنصیر بود، و در این اواخر در خدمت یهودیت و صهیونیزم، که مقصد عمدهاش ضعیف ساختن شرق اسلامی، و مستحکم کردن سلطۀ خویش بر آن، به طریق مستقیم یا غیر مستقیم میباشد، قرار گرفته است.

برگرفته از کتاب :موسوعه آسان در بيان فرقهها و گروهها

نویسنده: دکتر حماد الجهنی

مترجم: محمد طاهر (عطائی)

تابش...