نقد و بررسی دیدگاه «رویای رسولانه» عبدالکریم سروش

در قالبی از دانستههای قبلی خود میریزد و به عبارتی خلق الفاظ و علم نمیکند به زبانی سادهتر مولوی معانی را با زبان همان داستانها و مطالبی که قبلاً آموخته بیان میکند امّا از جایی صحبت نمیکند که پیشینه ذهنی از آن نداشته باشد. و وجود آیات و احادیث فراوان در مثنوی اثبات این ادّعاست و از جهتی دیگر این معانی نتوانسته به واقعیّت نزول کرده و جامعهای پایه ریزی کند که تمام ارکانش بر اساس آن ضوابط باشد. امّا پیامبر قبلاً نه کتابی خوانده و نه علم آموخته و نه در محیط پیرامونش رنگ و بویی از آن مفاهیم وجود دارد. در کجای جامعه عربی سخنی از خلقت اولیه هستی و پایان آن و انبساط جهان به میان آمده است اگر قرآن را با اشعار دوران جاهلی بسنجیم که نماد سخنوری و علم بودهاند در مییابیم که هزاران مطلب در آن وجود دارد که اثری از آن را در تراث جاهلی نمییابیم و عکس آن نیز صادق است معانی و موضوعات فراوانی در اشعار و ادبیات جاهلی قلّهی ارزش بوده که اثری از آن را در قرآن نیست.

٨ـ خداوند در قرآن وعده عذاب دردناک و سخت را به مکذبین میدهد. (ویل للمکذبین) تکذیب به چه معنی است و از دیدگاه قرآن کریم مکذبین چه کسانی هستند و چه چیزی را تکذیب نمودهاند. با نگاهی گذرا به این ایات برایمان عیان میگردد که تکذیب رسل اساس این مصطلح است.

«وَإِن یكَذِّبُوكَ فَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِّن قَبْلِكَ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الأمُورُ» (فاطر: ٣٥)

اگر تو را تكذیب كنند، غم مخور، چیز تازهای نیست و پیغمبران پیش از تو نیز مورد تكذیب قرار گرفته اند. خدا حاضر و ناظر است و سرانجام همه كارها به سوی خدا برگردانده میشود و از آنها پرس و جو میگردد و بدانها پاداش و پادافره داده میشود.

تکذیب رسل چیست؟ مگر غیر از این است کسی را که مدّعی است کلامی از جانب خداوند برای هدایت بندگان آورده و در ارتباط با خالق است به دروغ نسبت داده و کلامش را غیر واقعی و کذب بدانیم. گرچه تفاوت تعبیر ما در انکار ادّعایش فرقی در اصل موضوع ایجاد نمیکند. و چه فرقی میان رویا دانستن قرآن با تکذیب آن است؟ ما در صدد صدور حکم برای کسی نیستیم و دوست ندارم چنین برداشتی از این نگاشته صورت گیرد. اما اینها مشکلاتی است که در صورت قبول این ایده بر آن مترتّب میگردد و صریحتر از همه اینها خداوند نسبت دادن قرآن را به قول بشر مورد سرزنش سخت و عقاب مهلک قرار میدهد و میفرماید:

«فَقَالَ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ یؤْثَرُ*إِنْ هَذَا إِلَّا قَوْلُ الْبَشَرِ* سَأُصْلِیهِ سَقَرَ» (مدثر: ٢٤- ٢٦)

آن گاه گفت: این كتاب قرآننام چیزی جز جادوی منقول از پیشینیان و روایتشده از دیگران نمیباشد. این چیزهائی كه محمّد كلام آسمانی نام میدهد چیزی جز سخن انسانها نیست. هرچه زودتر او را داخل دوزخ میسازیم و بدان میسوزانیم.

اگر قرآن رویاست چرا پیامبر از نسبت دادن آن به خودش بسیار کراهت داشته و به گوینده این سخن وعده عقاب سخت میدهد. و این همه تناقض چگونه میتواند با هم جمع گردد.

٩ ـ قرآن برای آیات، تلاوت به کار میبرد و این به معنی خواندن مطلبی برای کسی است که آن را میشنود پس شیوه دریافت قرآن نمیتواند رویا باشد همچنانکه به کرات در قرآن تکرار شده است.

«تِلْكَ آیاتُ اللّهِ نَتْلُوهَا عَلَیكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّكَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ» (بقره: ٢٥٢)

اینها آیات خدا است كه آنها را به حقّ بر تو میخوانیم و تو از زمره فرستادگان خداوند هستی.

«تِلْكَ آیاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَیكَ بِالْحَقِّ فَبِأَی حَدِیثٍ بَعْدَ اللَّهِ وَآیاتِهِ یؤْمِنُونَ» (جاثیه: ۶)

اینها آیات خدا است كه به حقّ بر تو میخوانیم. با این حال، اگر به خدا و آیات او با وجود این همه دلائل موجود در گستره جهان و پیدا در عبارات قرآن ایمان نیاورند، پس به چه سخنی ایمان میآورند؟!

١٠ـ امروزه در علم روانشناسی برای ایجاد تغییر در افراد اهتمام زیادی به قضیّه تلقین و ایجاد باور داده میشود و مدار تغییر فرد بر ایجاد یقین و اعتماد به توانمندی خود و زدودن شک و تردید در زندگی میباشد. و فرد زمانی قادر است کاری را انجام دهد که باور کامل در او ایجاد گردد. و آن ایمانی که منشأ تغییر و تحوّل است همین ایمان دور از تردید میباشد که خداوند به آن اشاره مینماید:

«إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ یرْتَابُوا وَجَاهَدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنفُسِهِمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ أُوْلَئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَة» (حجرات: ١٥)

مؤمنان واقعی تنها كسانیند كه به خدا و پیغمبرش ایمان آوردهاند، سپس هرگز شكّ و تردیدی به خود راه ندادهاند، و با مال و جان خویش در راه خدا به تلاش ایستادهاند و به جهاد برخاستهاند. آنان (بلی آنان، در ایمان خود) درست و راستگویند.

در این آیه به صراحت بیان شده است کسانی میتوانند در راه خدا با جان و مالشان فداکاری کنند که ایمانی داشته باشند

تابش...